Er zat een fout in mijn huis waar ik pas achterkwam toen het warm werd. Mijn energie-automatisering, die de zonnepanelen, de thuisbatterij en de warmtepompen aanstuurt via Home Assistant, deed in de zomer precies het verkeerde. Op een zonnige middag stond een van mijn warmtepompen uit, terwijl de zonnepanelen op datzelfde moment ruim drie kilowatt aan stroom het net op stuurden. Ik gaf dus gratis stroom weg die ik had kunnen gebruiken om warm water te maken dat ik toch nodig had. Elke zonnige dag opnieuw, ongemerkt.

Het rare was: diezelfde automatisering werkte de hele winter foutloos. Er was niets kapot. Er was geen regel verkeerd geprogrammeerd. En toch kostte het systeem me in juli geld, terwijl het in januari precies deed wat het moest doen. Dat is een van de leerzaamste bugs die ik ben tegengekomen, want de fout zat niet in de code. De fout zat in een aanname.

De aanname die in de winter klopte#

Mijn oorspronkelijke logica was volledig prijs-gestuurd. Simpel gezegd: als stroom duur is, verwarm ik zo min mogelijk; als stroom goedkoop is, sla ik warmte op voor later. Dat is uitstekende winterlogica. In de winter draait alles om het slim inkopen van energie op de goedkoopste momenten en die warmte bufferen tot je hem nodig hebt. Prijs is dan de baas, en mijn systeem volgde de prijs trouw.

Maar in de zomer verandert het spel compleet. In de zomer heb ik meestal helemaal geen dure stroom nodig, want mijn zonnepanelen produceren volop. Het doel is dan niet “koop goedkoop in”, maar “gebruik zoveel mogelijk van je eigen zon voordat je hem voor bijna niets aan het net teruglevert”. Dat is een fundamenteel ander doel. Zelfconsumptie in plaats van prijs-arbitrage.

En daar ging het mis. Mijn winterlogica keek naar de prijs, zag dat stroom niet spotgoedkoop was, en besloot netjes de warmtepomp uit te laten. Terwijl de juiste beslissing op dat moment was: zet die pomp juist aan, want je hebt gratis zon over die anders verdwijnt. Eén logica kan die twee tegengestelde doelen simpelweg niet allebei dienen. Wat in de winter verstandig was, was in de zomer verkwisting.

De oplossing: maak de modus expliciet#

Mijn eerste neiging was om de bestaande logica bij te schaven: een extra voorwaarde erbij, een uitzondering voor zonnige dagen. Dat is precies de valkuil. Je krijgt dan één steeds ingewikkelder wordende regel vol uitzonderingen, waarvan niemand, ikzelf incluis, na een half jaar nog begrijpt wat hij nou eigenlijk doet. En de volgende seizoenswissel introduceert weer een nieuwe uitzondering.

In plaats daarvan heb ik het probleem uit elkaar getrokken in drie expliciete regimes. Mijn huis kent nu drie duidelijk benoemde standen. Er is het regime negatieve prijs: als de stroomprijs onder nul zakt, verbruik ik zoveel mogelijk, want dan word ik letterlijk betaald om stroom af te nemen. Dat regime staat los van het seizoen, want gratis geld is altijd gratis geld. Er is het regime zomer-zon: bij normale of hogere prijzen én een reeks warme dagen draait alles om het maximaal benutten van de eigen zonproductie. En er is het regime winter-prijs: mijn oude, vertrouwde logica die de goedkoopste inkoopmomenten opzoekt.

Het mooie is dat de rest van het systeem nu heel simpel wordt. Er is één plek die bepaalt welk regime van kracht is, op basis van de prijs en de gemiddelde buitentemperatuur van de afgelopen dagen. En alle andere onderdelen kijken alleen maar: in welk regime zitten we nu, en handelen daarnaar. Geen ingewikkelde geneste voorwaarden meer, maar drie heldere standen waarvan ik van elke stand precies kan uitleggen wat hij doet en waarom.

Elke taak zijn eigen onderdeel#

Er zit nog een tweede les in deze verbouwing die ik minstens zo belangrijk vind. Ik heb dat regime-bepalen ondergebracht in een apart onderdeel dat maar één ding doet: bepalen wat de strategie is. Naast dat strategie-onderdeel draait een tweede dat de detailplanning maakt voor de negatieve-prijsmomenten, en een derde dat puur over veiligheid gaat en de boel bewaakt. Strategie, planning en veiligheid zijn dus drie gescheiden onderdelen, elk met één duidelijke verantwoordelijkheid.

Dat had ik makkelijk in één groot geheel kunnen proppen. Ik heb dat bewust niet gedaan, want als één onderdeel maar één ding doet, is het overzichtelijk, apart te testen, en kan een fout in het ene stuk het andere niet meeslepen. Als de strategie-bepaling een keer een rare keuze maakt, blijft de veiligheidsbewaking gewoon zijn werk doen. Die scheiding is het verschil tussen een systeem dat je nog durft aan te passen en een kluwen die je niet meer aandurft.

Wat betekent dit voor jouw bedrijf?#

Je hoeft geen zonnepanelen te hebben om deze les te kunnen gebruiken, want het gaat niet over energie. Het gaat over automatisering die stilletjes verkeerd wordt zonder dat er iets kapotgaat.

De kern is deze: een geautomatiseerd proces dat in april perfect werkt, kan in juli geld kosten, puur omdat de omstandigheden zijn veranderd terwijl de logica hetzelfde bleef. Dat speelt overal. Denk aan een voorraadregel die in het laagseizoen prima is maar je in de piek juist misgrijpen bezorgt. Aan een prijs- of kortingslogica die voor de ene klantgroep klopt en voor de andere niet. Aan een planning die tijdens normale weken soepel loopt maar rond de feestdagen ontspoort. In al die gevallen is de verleiding om de bestaande regel steeds verder op te tuigen met uitzonderingen, tot niemand hem meer snapt.

Mijn advies, geleerd van een warmtepomp die op de verkeerde momenten uitstond: bouw expliciete standen in plaats van één slimme regel vol uitzonderingen. Benoem de situaties waarin je bedrijf fundamenteel iets anders wil (“hoogseizoen”, “uitverkoop”, “normaal”), maak van elke situatie een duidelijk benoemde modus, en laat de rest van je proces alleen maar kijken welke modus actief is. Dat is niet alleen minder foutgevoelig, het is ook uit te leggen aan iedereen die ermee werkt. En geef elk onderdeel één taak. Een stuk dat tegelijk beslist, plant én bewaakt, is een stuk dat je uiteindelijk niet meer durft aan te raken.

De diepere les: automatisering is nooit “klaar”. De wereld eromheen verandert met de seizoenen, en logica die dat niet expliciet erkent, wordt vroeg of laat stilletjes duur.

Zelf aan de slag#

Wil je in kaart brengen welke van je processen je met een gerust hart automatiseert en waar je expliciete standen of een mens tussen wilt houden? Daar helpt mijn Ai-stoplicht bij. Meer gratis materiaal vind je bij de downloads.

En wil je verkennen waar in jouw bedrijf een automatisering ongemerkt het verkeerde doet omdat de omstandigheden zijn veranderd? Kijk dan op de consulting-pagina hoe ik werk.